Onderhandelen met God

De opleving van de figuratie in de schilderkunst heeft de weg vrijgemaakt voor de terugkeer van christelijke symboliek. Schilder Marc Mulders stelde in de Udense abdij Maria Refugi een expositie samen van religieuze kunst. Zijn eigen werk hangt er tussen middeleeuwse kerksculpturen, prenten van Dürer, en werken van Anton Heyboer. „Waar je ook kijkt, overal stuit je op de horizontalen van de Piëta en de verticalen van de Kruisiging."

Is alle expliciet religieuze kunst, oud of nieuw, in wezen katholiek? Wandelend door een tentoonstel­ling in de abdij Maria Réfugié van de Zusters Birgitinessen in het Brabantse Uden dringt die vraag zich vanzelf op. Het is opvallend hoe de recente opleving van de fi­guratie in de beeldende kunst de weg heeft vrijgemaakt voor de te­rugkeer van christelijke iconogra­fie en symboliek in met name de schilderkunst.

Maar het protestantisme, dat im­mers geen beeldende traditie heeft en het altijd heeft moeten stellen zonder heiligen, kruisbeeldjes en altaarstukken, lijkt niet te profite­ren van een voorzichtige herleving van Kruisigingen, Beweningen en Opstandingen. Bij de prachtige ex­positie van de beeldencollectie van het Stedelijk Museum vorig jaar in de Amsterdamse Nieuwe Kerk kon men zien dat de Minimal Art zich zó perfect verhield tot de pro­testantse architectuur, dat die streng-abstracte kunst misschien de calvinistische kerkkunst van de­ze tijd is.

'Katholieke' kunst is dan het te­gendeel hiervan: figuratief, geënt op een eeuwenlange picturale en sculpturale traditie waarin de gro­te religieuze thema's (en daarmee samenhangende grote gevoelens) zonder terughoudendheid worden getoond. In een vleugel van de Udense abdij is het Museum voor Religieuze Kunst gevestigd. De schilder Mare Mulders heeft daar een keuze uit de collectie samen­gesteld, aangevuld met particulie­re bruiklenen en eigen werk. Dit door moderne kunstminnaars wei­nig bezochte museum herbergt be­halve retabels en kerksculptuur overigens ook recente kunst van onder meer J.C.J. van der Heyden, Henk Visch en Mulders zelf.

De katholieke Mulders lijkt de aangewezen kunstenaar om zo'n expositie samen te stellen: zijn ei­gen schilderijen plaatst hij in een christelijke traditie en ze omvatten thema's als Ecce Homo, Kruisi­ging, Doornenkroon en Laatste Avondmaal-, Mulders grijpt terug naar de religieuze traditie die hem naar eigen zeggen de mogelijkheid verschaft deze inhoud — het Lij­den van Christus, de Dood en de Herrijzenis' — hand in hand te la­ten gaan met de vorm waarin die wordt uitgedrukt. Mulders 'geselt' de verf en kerft erin zodat de pijn en het lijden van Christus haast fysiek voelbaar worden. Gelovig zijn omschrijft hij als het niet af­zijdig blijven van onrecht om je heen, 'de mate waarin je je kwaad maakt'.

In Uden hangt hij zijn eigen werk tussen Middeleeuwse kerksculptu­ren, een altaarstuk, prenten van Dürer, etsen van Kollwitz en wer­ken van Albert Servaes, Anton Heyboer en Hans van Hoek. Die navoelbaarheid van het Lijden lijkt Mulders' criterium te zijn bij de samenstelling van de expositie. Hedendaagse schilderkunst, die in zijn ogen louter vorm is, bij voor-" beeld het expressionisme, wijst hij af. Ingehouden rouw spreekt uit de drie kleine Pieta's die in de veertiende en vijftiende eeuw in Brabant door onbekende meesters zijn gemaakt. Een ervan toont Christus als een volwassen kind dat dood op de schoot van zijn moeder hangt; zij bezwijkt bijna onder hem, hij is groter dan zij — zo is haar lijden meer dan zij kan dragen. In een ander beeldje heb­ben houtwormen gaatjes gemaakt in het gezicht van de Moeder Gods, alsof het zilt van de tranen zich onuitwisbaar heeft ingebeten.

Weerloos geknakt

Mulders' eigen Piëta (1988) doemt door een dikke grijze verf- massa langzaam op; alleen de con­touren zijn in zwart geschetst en herinneren aan Michelangelo's beeld van de zoon die achterover hangt in de schoot van zijn moe­der, het hoofd weerloos geknakt. De kaarsrecht zittende Moeder en het Kind in haar armen vormen sa­men een kruis.

Ook de Ecce Homo van Mulders is een kruis in zijn meest rudimen­taire vorm: Jezus heeft zijn armen gespreid in een gebaar van overga­ve. Door de soberheid van deze kleine tentoonstelling springen en­kele visuele analogieën in het oog. De bovenzijde van het altaarstuk van 1520 uit eer. particuliere col­lectie waarop een Bewening is af­gebeeld, is in het midden rond ter­wijl de zijpanelen diagonaal om­hoog wijzen. De contouren van het stuk vormen zo een hoofd tussen twee gekruisigde armen. Waar je ook kijkt op deze expositie, overal stuit je op de horizontalen van de Piëta en de verticalen van de Krui­siging.

De verrassendste stukken zijn voor mij twee etsen van Käthe Koll­witz; haar werk wordt onder kunst­historici veelal beschouwd als pamflettisme, omdat het te na­drukkelijk politiek bewogen zou zijn. Maar Mulders' keuze uit het oeuvre van deze 'moraliste' over­tuigt: haar prenten behoren tot de ontroerendste van de aanwezige kunstwerken. Op de ene zien we een aapachtig wezen dat zich over een dood lichaam heenvouwt; deze Vrouw met dood kind kruipt bijna in de geliefde dode, ze wordt dier­lijk in haar verdriet.