Openings toespraak Dom Bernardus expositie 'PELGRIMAGE'

Dames en Heren,

Denkend aan de combinatie van monnik en kunstenaar en het thema pelgrimage schoot mij afgelopen maandag tijdens de nachtwake opeens de openingszin in van De Goddelijke Komedie van de woordkunstenaar Dante.

‘Op het midden van mijn levenswegbevond ik mezelf in een donker woudwant de rechte weg was verloren gegaan

Ach, hoe zal ik zeggen hoe zwaar het waswat was dit woud woest en ruw en ongastvrijde gedachte eraan vervult me weer met angst’.

Hier is een kunstenaar aan het woord of liever gezegd een mens die zijn levensweg beschrijft als een op weg zijn van donker naar licht, van angst naar bevrijding, van vrees voor God naar liefde voor God.Deze kunstenaar beschrijft zijn menswording als een tocht die hem laat afdalen tot in het diepste van de hel, een beklimmen van de louteringsberg en een opstijgen tot hemelse hoogten. Een beweging die ieder mensenleven kenmerkt tenzij men bewust kiest om niet op tocht te gaan en vast te willen blijven zitten in zichzelf of zich niet wil laten louteren maar zelfgenoegzaam zijn eigen weg gaat. Dante heeft deze menselijke pelgrimstocht als een kunstenaar met woorden geschilderd en – dat is de reden waarom ik hem hier aanhaal - op die pelgrimstocht ontmoet hij een monnik.

Hij ontmoet namelijk in de hoogste hemelen Bernardus van Clairvaux (1090-1153) die hem aan de hand neemt op weg naar Maria, de Moeder Gods, naar Jezus, de Zoon van God en God zelf. De kunstenaar doorloopt samen aan de hand van de monnik de ringen van het amfitheater dat de hemel is. Twee pelgrims, hand in hand, op dezelfde pelgrimstocht, naar het zelfde doel: God, de ware, de schone en de goede. Een franciscaner monnik, Bellarminus (1542-1621) zal zeggen: ‘in datgene wat waar is ontmoet je de Ware. In datgene wat mooi is ontmoet je de Allermooiste en in datgene dat goed is het Goede’.

De kunstenaar en de monnik. Het lijkt op het eerste gezicht een vreemde combinatie en met de verwijzing naar Dante wil ik niet beweren dat de kunstenaar de monnik nodig heeft om in de hoogste hemelen te komen. Wees gerust! Dante heeft ook al in de hel genoeg monniken gezien die hij niet bij de hand wilde nemen. Monniken die net als zoveel anderen verstard waren in hun eigen leven, zonder beweging en alleen gericht op zichzelf. In de hemel komt hij ook zijn eigen vakbroeders tegen!

De kunstenaar en de monnik vinden elkaar op dezelfde pelgrimsweg van het leven. Zij zijn als twee pelgrims die hand in hand oplopen. Pelgrims. De wegen van de wereld zijn er tegenwoordig vol van. Nog nooit is de pelgrimsweg naar Santiago de Compostella zo populair geweest. Pelgrimsoorden van welke religie ook worden overspoeld door pelgrims met een hart vol God maar het is zelfs mogelijk om, zoals de bekende publicist Herman Vuijstje, een pelgrim zonder God te zijn. Het lijkt alsof pelgrimeren ons mensen in het bloed zit.

Alle wereldreligies sluiten bij dat gevoel aan. De Joodse spiritualiteit tekent zichzelf met woorden als Thora (het aanwijzen van de levensweg) en halacha (levensgang). Christenen, die beschouwd worden ‘van de weg’ te zijn (Hand. 9,2), zien in Jezus de ware levensweg (Joh. 14,6). De boeddhistische spiritualiteit ziet zichzelf als voertuig (yana) op de weg naar de Verlichting (boddhi), waarbinnen zich drie stromingen aftekenen: het Kleine Voertuig, het Grote Voertuig en het Diamanten Voertuig. Het taoïsme draait rond tao, dat ‘weg’ betekent. In de Islam wordt de levensvorm van de mystici aangeduid met tariqa, dat ‘pad’ betekent. Samenvattend kunnen we met Lao Tse (300 v.Chr.) zeggen: ‘De weg volgen is volkomen zijn.

’Maar wat is nu eigenlijk een pelgrim? Het woordje pelgrim betekent in oorsprong: vreemdeling. De Bijbel staat er vol van. Steeds weer opnieuw roept zij ons op om niet te vergeten dat ook wij ooit vreemdeling, pelgrim, geweest zijn. Abraham, de vader van het Jodendom, Christendom en Islam was een pelgrim, een vreemdeling die wegtrok om zichzelf te bevrijden. Iedere mens is een pelgrim, een vreemdeling, voortdurend op tocht maar naar wat of wie?

Op internet, www.pelgrimeren.com , vond ik de volgende omschrijving van een pelgrim: ‘een pelgrim heeft een visioen dat hem altijd tot het hogere opwekt; een pelgrim heeft een doel dat altijd aan hem trekt; een pelgrim heeft een hoop die hem altijd weer opricht; een pelgrim is onderweg, ook in zijn dromen.’ Een pelgrim is onderweg – voortdurend – met een visioen, een doel en een hoop, niet alleen in zijn dromen maar ook nu, in de alledaagse realiteit.

Zowel de monnik als de kunstenaar zal zich in deze definitie van een pelgrim kunnen herkennen en wellicht gaan ze daarom ook hand in hand op naar de hoogste hemelen. Ze hebben beide een visioen, een doel en een hoop zowel in de verbeelding als in de realiteit. Hun levens worden bepaald door het visioen, het doel en de hoop. De werkwijze van beide is verschillend en ook de plaats van hun ambacht maar pelgrims zijn nu eenmaal niet hetzelfde ook al lopen ze graag in groepen.

In deze tentoonstelling PELGRIMAGE komen monnik en kunstenaar samen en laten zij anderen delen in hun visioen, doel en hoop. Het claustrum waarin zich de tentoonstelling bevindt is voor de monnik een afbeelding van het visioen dat hem gegrepen heeft om heel zijn leven in toewijding door te brengen. De kloostergangen omsluiten namelijk een leeg midden waarin een bron opwelt als symbool van het Goddelijk Leven dat naar alle kanten uitstroomt. Ooit heeft hij een glimp van dit Goddelijk leven opgevangen. Niet altijd even helder en vandaar dat het zicht op het midden niet altijd even helder is. Je weet dat het er is en je loopt er dagelijks bewust of onbewust omheen. Paulus zegt: ziende de Onzienlijke. De kloostergangen staan voor het leven dat dit visioen omsluit.